Teilhard de Chardin - Leven we in de Noösfeer?

An Schaafsma (18 mei 2026)

In het Spirit Lab denken we over welke spiritualiteit we nodig hebben in deze overgangstijd. Hebben we een nieuwe mythe nodig, een die ons optilt en religie, natie en ras overstijgt ? Een die niet de mens, maar de aarde en alle levensvormen centraal stelt ? Waar geloven we in ? Ongebreidelde economische groei ? Neoliberalisme, roofkapitalisme of autoritarisme ? Of kiezen we voor een religie die geruststelt ? Klassieke religieuze systemen hebben soms moeite met een evolutionair wereldbeeld omdat ze dan patriarchale denkbeelden, exceptionalisme, hiërarchieën en onveranderlijke doctrines achter zich moeten laten. Het humanisme en de mensenrechtenbeweging zijn meer universeel en hebben de samenleving meer welzijn en rechtvaardigheid gebracht, maar stelt de mens erg centraal en is er ook ruimte voor transcendentie, mysterie en het sacrale aspect van het leven ? In de 19 e eeuw was er een visionaire denker die zijn tijd ver vooruit was.

Teilhard de Chardin (1881 - 1955) was een Franse jezuïet, priester, filosoof en paleontoloog die wetenschap en religie met elkaar wilde verbinden. Teilhard is weer relevant en populair geworden in de moderne ecologische spiritualiteit, de milieubeweging en de beweging van ‘diepe ecologie’. In The Liminal Web komt zijn naam regelmatig langs en wordt zijn werk onder andere door Ilia Delio en Brian Thomas Swimme verder in de publiciteit gebracht. Nieuwe opzienbarende inzichten vanuit de complexiteitswetenschap, de kwantumwetenschap en de biologie lijken zijn visie te bevestigen, al zullen deze inzichten wel met verwondering en ontzag maar niet direct in spirituele termen worden beschreven. Volgens Teilhard was de evolutie niet alleen biologisch, maar ook geestelijk en gericht op het bewustzijn. Hij zag de ontwikkeling van het universum als een proces dat steeds meer complexiteit en bewustzijn voortbrengt. Zowel de katholieke kerk als ook de wetenschappers waren ‘not amused’ en Teilhard leefde een tragisch leven als een soort outcast. Zijn werk mocht lang niet gepubliceerd worden. Paus Franciscus heeft Teilhard trouwens postuum gerehabiliteerd en zelfs genoemd in zijn Laudato Si, de encycliek waarin hij oproept de aarde en alle leven te beschermen.

De evolutie van bewustzijn

Teilhard de Chardin beschreef de ontwikkeling van de aarde als een opeenvolging van “sferen” van toenemende complexiteit en bewustzijn. Eerst is er de geosfeer. De levenloze aarde van gesteente, oceanen, atmosfeer, en chemische processen. Dit is de fase waarin er nog geen leven is. De biosfeer dient zich aan zodra leven ontstaat en er een nieuwe laag over de aarde heen komt: planten, dieren, ecosystemen, evolutie. Hier verschijnt biologische complexiteit. Na de opkomst van de mens ontvouwt zich een sfeer van menselijk bewustzijn, denken, cultuur, taal, wetenschap en collectieve kennis. Volgens Teilhard ontstaat met de mens een nieuwe evolutionaire laag: niet alleen leven, maar reflecterend bewustzijn, de Noösfeer / Noosfeer (Van het Griekse nous, “geest” of “denken”). Hij dacht dat de evolutie uiteindelijk toewerkt naar een hoogste staat van eenheid en bewustzijn — het Omega-punt. En uiteindelijk raakt de noösfeer steeds sterker verbonden richting een planetaire eenheid van bewustzijn. Dat idee klinkt vandaag opvallend modern omdat je parallellen ziet met internet, onze wereldwijde communicatie en collectieve intelligentie, sociale kennisnetwerken en AI. Teilhard heeft nog een staartje van het computertijdperk meegekregen en hij zag een direct verband tussen de Noosfeer en AI, die hij typeerde als een natuurlijk evolutionair verschijnsel. Teilhard was diep gelovig en geloofde in de vergoddelijking van het universum met een cruciale rol voor de mens daarin. Maar je kunt er ook op een agnostische/seculiere manier naar kijken. Evolutie betekent dan groei naar een grotere eenheid, naar diepere bewustwording en meer participatie in een groter geheel. Van minder afgescheiden egobewustzijn naar kosmische bewustzijn (inter-being).

Religie van de evolutie en de aarde

Teilhard vertelt eigenlijk een “nieuwe scheppingsverhaal”: niet Genesis als een letterlijk historisch verleden, maar de evolutie van het universum zelf als een heilig narratief. Teilhard schreef : ‘Wij zijn ontstaan uit de sterren en staren nu terug naar de sterren met een reflectief bewustzijn. Via het bewustzijn van de mens ontdekt het universum zichzelf’. Met een holistische evolutionaire visie als die van Teilhard kunnen religies zichzelf moderniseren, transformeren en overstijgen en gaan deel uitmaken van een religie van de evolutie, de aarde, de mensheid en al haar levensvormen.  Ik deel de visie van Teilhard dat religies om relevant te blijven een nieuwe mythe moeten schetsen en meer netwerkachtig, ecologisch, planetair en bewustzijnsgericht moeten worden. En daarbij een diep vertrouwen uitstralen dat evolutie niet willekeurige chaos is, maar een richting vertoont en zich ontvouwt naar meer complexiteit, meer relatie, meer bewustzijn en meer eenheid.

Noosfeer, is dat niet te utopisch en naïef ?

Veel mensen zullen de visie van Teilhard en van evolutionaire spirituele denkers utopisch vinden en naïef. Want hoe zit het dan met oorlog, genocide, ecologische vernietiging, autoritarisme, technologische manipulatie ? Brengt evolutie werkelijk een richting naar hogere bewustwording of is dat een projectie van onze menselijke
hoop ? En AI kan ook leiden tot massapropaganda, surveillancestaten, digitale verslaving, polarisatie en collectieve irrationaliteit. Wij ervaren de destructieve krachten van AI dagelijks aan den lijve. Mij bekruipen deze gedachten ook regelmatig. De moderne noösfeer-denkers zijn ook minder optimistisch dan de
oudere vooruitgangsdenkers. Er is altijd hoop, maar ook het besef dat evolutie fragiel en ambivalent is. De evolutie van bewustzijn verloopt niet lineair omhoog. Er is ook desintegratie en regressie, existentiële angst van mensen die alle verandering niet kunnen bijhouden. Alle systemen zijn zo complex geworden met ook meer kans op chaos. Maar tegelijk zie je dat ondanks terugval er op de lange termijn óók groei zichtbaar is. Meer mensen denken universeel, we hanteren universele mensenrechten en er is wereldwijde deling van kennis en technologie. De aandacht voor ecologie groeit exponentieel en ook ons bewustzijn van onze planetaire
onderlinge afhankelijkheid.

Ommekeer en opdracht tot transformatie

Dus alles wordt niet vanzelf beter. De mensheid staat voor een evolutionaire sprong, die ook volledig kan mislukken. De noösfeer is een oproep tot innerlijke transformatie, tot een verandering van bewustzijn, een omkering van denken en waarnemen. Gaat de mensheid die bewustzijnssprong maken omdat oude tribale
Nationalistische, competitieve vormen verscheuren ons en botsen met een onderling verbonden wereld; dat is de vraag die oprijst. Daarom klinkt bij hedendaagse denkers rond Pierre Teilhard de Chardin vaak een impliciete waarschuwing: technologische evolutie zonder bewustzijnsevolutie en spiritualiteit wordt destructief. Zo krijgt spiritualiteit opnieuw betekenis, namelijk als verdieping van deelname aan het levende geheel. Dat maakt oude religieuze taal soms ineens verrassend universeel en actueel. We spreken in termen van ontwaken, compassie, eenheid, transformatie, liefde voor de vijand, loslaten van het ego. Teilhard de Chardin biedt mij, ondanks de twijfel die ook regelmatig toeslaat, hoop en een richting. Ik zie die stralende mythe van een religie van de evolutie en de aarde wel voor mijn geestesoog. Hij is voor mij en voor ons in het Spirit Lab een icoon die een plaats verdient in het pantheon van metamoderne spiritualiteit, waarvan de contouren zich langzaam ontvouwen.