Eureka, ik ben, geloof ik, metamodern!

Anja Schaafsma (29 April 2026)

Bij het starten van deze serie blogs van het Spirit Lab is het logisch om met dit woord metamodern te beginnen. Toen ik een paar jaar geleden voor het eerst iets over metamodernisme las, begon er iets te borrelen: eureka, herkenning, alsof het kwartje viel. Het was een sleutelmoment. Al decennia ben ik bezig met religie en spiritualiteit, mijn favoriete onderwerp. Wel al jong de kerk verlaten zoals veel van mijn generatiegenoten maar er nooit helemaal los van gekomen. Ongeneeslijk religieus. Jarenlang diep in de new age gedoken. Daar ben je wel even zoet mee, alleen al al die gurus volgen. Tegelijk ben ik behoorlijk kritisch op zowel de traditionele religies als ook op de new age. Ik liep maar rond met het knagende gevoel dat spiritualiteit een nieuwe impuls nodig heeft, een gegronde aardse toekomstbestendige spiritualiteit met compassie en zonder dogma’s. Ik las wat metamodernisme inhoudt en ik dacht alleen maar : ik begrijp dit, ik voel dit. Dus wat is het dan ?

Metamodernisme is een wereldvisie, een cultureel denkkader dat rond 2010 werd benoemd door Tim Vermeulen en Robin van den Akker. Notabene twee jonge wetenschappers van de TU Delft. Toch een leuk weetje. Hun essay werd wereldwijd opgepikt, want de vibe hing al in de lucht. Metamodernisme is wat er ná het postmodernisme komt. We zijn allemaal moderne mensen en wij geloofden sinds de Industriële Revolutie heel lang in rationaliteit, in wetenschap en techniek en in vooruitgang. We deelden een vooruitgangsoptimisme. Na de verbijsterende gruwelijke Tweede Wereldoorlog veranderde dat beeld. Na Auschwitz kon God beter dood zijn. In de jaren ‘70 en ‘90 ontstond het nieuwe levensgevoel van het postmodernisme. Kenmerken waren : teleurstelling in de grote verhalen, ironie en relativering en niet meer geloven in absolute waarheden. In het uiterste geval leidde het tot vervreemding en nihilisme. Het was ook het begin van de zorgen om de planeet en het klimaat (Rapport van Rome). Veel mensen voelen zich tegenwoordig nog postmodern. We dragen alle wereldbeelden nog in ons.

Metamodernisme beweegt heen en weer tussen modern en postmodern en tegelijk overstijgt het deze wereldbeelden. Je kunt tegelijk oprecht idealistisch zijn én bewust van de naïviteit daarvan. Je gelooft in verandering (klimaat, politiek), maar weet ook dat systemen complex zijn. Je maakt kunst die zowel ironisch als emotioneel oprecht is. En het interessante is dat er binnen het metamodernisme, na de sterke opkomst van het atheïsme, weer ruimte is voor spiritualiteit. Er is een herwaardering van zingeving en spiritualiteit, maar zonder terug te vallen in dogma’s. Vermeulen & Van den Akker beschrijven in hun essay “Notes on Metamodernism” (2010) metamodernisme als een gevoelstructuur, gekenmerkt door spanning tussen hoop en twijfel, tussen oprechtheid en ironie, tussen engagement en afstand. Het metamoderne gevoel kan zich op alle terreinen openbaren, in de kunst, in de politiek, in de wetenschap, in de filosofie etc. Bij mij komt het vooral in de spiritualiteit tot uiting. Ik ben spiritueel/metamodern en dit geeft me op de een of andere manier een enorm gevoel van vrijheid van denken en ook van plezier. Ik kan over spiritualiteit heel oprecht en diep serieus zijn, maar ook speels. Ik las in een artikel over de Metatribe ( zeg maar de stam van mensen die zich thuis voelt in deze omgeving ) het volgende : We zijn wetenschappelijk zonder sciëntisme en spiritueel zonder new age of traditioneel religieus te zijn. Dus ik kan naar het prachtige klooster gaan en uit respect voor de eeuwenoude traditie en de aanwezige broeders aan de dienst deelnemen en alle dogma’s aan de kant schuiven en toch vroom opgaan in de devote stilte en de gezangen. Ik zal niet snel zeggen dat ik iets geloof, want ik weet het natuurlijk niet zeker, maar ik kan ervoor kiezen toch te leven alsof ik geloof in die betere wereld en in de heiligheid en in extase en in het mysterie. En dit allemaal met hart en ziel en in het lichaam ervaren. Ik kan op momenten atheïst of agnost zijn en op andere momenten heel spiritueel. Ik ontdekte bovendien dat er een enorme globale community bestaat van metamoderne denkers en schrijvers die zich hebben verzameld in een online community The Liminal Web van Joe Lightfoot. Daarover een andere keer meer. Wat denk je na het lezen van dit blog ? Welk levensgevoel overheerst bij jou ? Voel je je modern of postmodern of metamodern of ben je een mix ? In het Spirit Lab kunnen we daarover in gesprek gaan.nja